کوردستان نێت ٢٠٠٩ - ٢٠١٠

 یەکێک لەپێوەرە هەرە راستەقینە و بەرجەستەکان بۆ دەستنیشانکردنی زیندوێتی و گەشەی هەر نەتەوەیەک بریتییە لە بوونی ئازادی، بۆ ئەوەی بزانین کۆمەڵگایەک، نەتەوەیەک چەند زیندووە ئەبێت سەیری ئەوە بکەین کە تا چەند ئازادە و تاچەند مرۆڤ وەک تاک بوونی هەیە و ئازادە، ئازادی بە مانا هەرە فراوانەکەی جەوهەری بوون و زیندوێتی ژیان و مرۆڤ پێکدێنێت و هیچ شتێک هێندەی ئازادی مانا و زیندوێتی بە ژیان نابەخشێت و نابێتە سیمای پێشکەوتن و بەردەوامی، بەپێچەوانەشەوە هیچ شتێک هێندەی سەرکوتکردن و سنووردارکردنی ئازادی ژیان بێ مانا ناکات و نابێتە سیمای کۆمەڵگایەک کە غەرقی کارەسات و ستەمکاری بێت، ئازادیش پێش هەموو شت ئازادی عەقڵە، ئازادی بیرکردنەوە و بیناکردنی هۆشیارییە، ئازادی تەفسیرکردنە بۆ عەقڵ و ئایین و مرۆڤ و گەردوون، ئەگەر تاکەکەس لەسەر ئەم تایپە لە ئازادی رانەهێنرێت و ئامادە نەبێت بەرگری لەم ئازادییەی خۆی بکات هەرگیز ناتوانێت بەرگری لە ئازادی نەتەوە بکات، ئەو تاکەی لە ناوەوەی نەتەوەدا مل کەچ بکرێت و ئەم ئازادییەی لێبسەنرێتەوە ئەوا مرۆڤێکی دەستەمۆکراوە و باشترین زەمینەی تێدایە تا داگیرکەرانی دەرەوە داگیری بکەن، خەباتی راستەقینە بۆ ئازادی لە ناوەوە دەستپێدەکات نەک لە دەرەوە، ئەو نەتەوەیەی لە ناوەوە ئازادی بە مافی سروشتی تاکەکانی نەزانێت ئەوا مەحاڵە بتوانێت جیاوازی راستەقینە لە نێوان ژیانی ئازادی و ژیانی کۆیلەیی و ژێر دەسەڵاتی داگیرکەران بدۆزێتەوە .

 رەنگە کەم نەتەوە هەبێت لە مێژووی رزگاریخوازی خۆیدا بەقەد نەتەوەی کورد دروشمی ئازادی بەرزکردبێتەوە و لە پێناویدا جەنگا بێت، بەڵام کەم نەتەوەش هەیە بە قەد کورد لەناوخۆیدا ئازادییەکی رووکەش و سنوورداری پیادەکردبێت و لەژێر چەندین ناوی جیاوازدا ئازادی عەقڵ و بیرکردنەوەی سنووردار کردبێت، کۆمەڵگای کوردی یەکێکە لەو کۆمەڵگایانەی کە هێزە ناوخۆییەکانی بۆ لەباربردنی ئازادی کەمتر نەبوون لە هێزە دەرەکییەکانی، هەمیشە کۆمەڵێک هێزی پاشکەوتوو بە هەموو هێزێکیانەوە هەوڵیانداوە ئازادی مرۆڤ لە رێگەی سنووردارکردنییەوە بێ مانا بکەن، ئازادی بەتەنها وەک ئازادییەکی سیاسی وێنا بکەن، بە بێ ئەوەی ئازادی بیرکردنەوە و تەفسیر کردن بۆ هەموو چەمک و موفردەکانی دنیای دەرەوە وەک مافێکی سروشتی و راستەقینەی مرۆڤ لەبەرچاو بگرن، ئازادی مومارەسەی ئەخلاق و دەستنشانکردنی مۆدێلی ژیان بەڕەوا بزانن، ئازادی تەفسیرکردن بۆ ئایین رەهەندە ئایینییەکان وەک مافێکی سروشتی مرۆڤ لێکبدەنەوە، ئەم پرۆسەی سنووردارکردنی ئازادییەش بە ناو و فۆرمی جیاوازەوە بەرێوە براوە، بە ناوی پارێزگاری لە پیرۆزی ئایینەوە،  بە ناوی پارێزگاری لە پیرۆزییەکانی نەریت و خیڵ و کەلتوور، پیرۆزییەکانی نەتەوە، کە لە لەراستیدا هیچ شتێک بەقەد ئازادی پیرۆز نییە و هیچ سوکایەتییەک بە قەد سەرکوتکردنی ئازادی سوکایەتی نییە، سوکایەتی راستەقینە بە ئایین ئەو کەسە ئەیکات ئەو ئازادییە لە مرۆڤ ئەسەنێت کە خوا پێبەخشیوە، کە نەتەوەکەی لە پێناویدا جەنگاوە نەک ئەو کەسەی مومارەسەی مافی سروشتی خۆی ئەکات.

یەکێک لەو دەرەکەوتە توندانەی بەرەنگاربوونەوەی ئازادی بیرکردنەوە و هێزی تەفسیرکردن لە مرۆڤدا بریتییە لە بوار نەدان بە گفتوگۆ دەربارەی یەکێک لە وزە هەرە کاریگەرەکانی ناو کۆمەڵگای کوردی کە ئایینە، بوار نەدان بە وەرگرتنی ئایین وەک بابەتێک بۆ توێژینەوە و بەهەمهێنانی دید و تەفسیری نوێ بۆ ئایین، تۆمەتبارکردنی دیدی جیاواز بۆ بە سوکایەتیکردن بە ئایین، ئەو داوا یاساییەی یەکێتی زانایان بە بیانووی سوکایەتی بە ئیسلام و پێشێلکردنی ئادابی گشتییەوە دژ بە رۆژنامەی هاوڵاتی تۆماری کردوە و داوای داخستنی رۆژنامەکە و سزادانی هاوڵاتیی کردوە بە بڕی 500 ملیۆن دینار، نموونەیەکی بەرجەستەی ئەم حاڵەتەیە.

گرنگە سەرەتا ئاماژە بەوە بکەم دامەزراوەی ئایینی لەکوردستاندا لە مێژووی خۆیدا جگە لە چەند حاڵەتێکی کەم نەبێت( وەک شەهیدکردنی جەمال عیرفان) کاردانەوەی توند و توندوتیژئامێزی بەرانبەر بە دەرکەوتنی مۆدێرنە و بەهاکانی لە واقعی کوردیدا نیشان نەداوە، کاتێک مۆدێرنە خۆی ئەکات بە واقع و ژیانی کۆمەڵگای کوردیدا دامەزراوەی ئایینی کە خۆی لە مزگەوت و مەلا و حوجرە و ناوەندە ئایینییەکاندا دەبینێتەوە بە نەرمی و هێمنییەوە مامەڵە ئەکەن، قوتابخانە دێت و جێگە بە خوێندنی حوجرەکان لێژ دەکات، زانکۆ و زانستە مرۆڤایەتیی و سروشتییەکان دێن و بواری زانستە ئاینییەکان تەسک دەکەنەوە، ئافرەتی سفوور و تایپی ژیانی خۆرئاوایی دەردەکەوێت و لە سەر ئاستی رەسمی دامەزراوەی ئایینی کوردیدا بەرەنگاربوونەوەی توند و شەڕی سەخت نابینین،  بەڵکو ئەم دۆخە تا ئەندازەیەک بە هێمنی تێپەڕی، بگرە مەلای کورد لە زۆر حاڵەتدا وەڵامدانەوەی پۆزەتیڤی بەرانبەر دەرکەوتنی مۆدێرنە هەبوە و سنووری و ماف و ئازادییەکانی تەسک نەکردۆتەوە،  بۆ نموونە مەلا محمدی کۆیە پێشوازی لە کردنەوەی قوتابخانە کردوەو و یەکەم کەسە لە کۆیە تاکە کچێک ئەنێرێتە قوتابخانەیەکی کوڕان،  مامۆستا عەلادینی سوجاددی کاتێک رشتەی مرواری دەنوسێتەوە لە راستیدا دوو ئەرکی گرنگ جێبەجێ ئەکات کە هەر دووکیان وەڵامدانەوەی پۆزەتیڤن بە دەرکەوتە و پرەنسیپەکانی مۆدێرنە ئەوانیش یەکەمیان کۆکردنەوەی کەلتووری نەتەوەیە و دوەمیان پێکەنین و بەخشینی چێژە بە بێ مامەڵەی ئایینی لەگەڵ گونجاوی ناوەرۆکی ئەو بابەتەی چێژ ئەبەخشێت لەگەڵ پرەنسیپە تەقلیدییە ئایینیەکاندا،  زۆر مەلای تری وەک شێخ محمدی خاڵ و زۆری دیکە کە بابەتی توێژینەوەن و هیچکامیان بەرەنگارییان بەرانبەر ئازادی عەقڵ و ئایین و دەرکەوتەکانی مۆدێرنە نیشاننەداوە، ئەم دۆخەش وای لە هەندێک کەس کرد کە باس لەوە بکەن کورد بە شێوەی لێبوردەیی ئایینی وەرگرتوە،  کەواتە ئەم هەڵویست نوندانەی یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی لە کوێوە هاتوە؟ کامەیە سەچاوە فیکر و روحییەکانی هەڵویستێکی لەو جۆرە؟

 لە ناوەڕاستی هەشتاکان و سەرەتای نەوەدەکانەوە کاردانەوەی توندی ئایینی لە کوردستاندا دەبینین و نەزعەیەکی بەرفراوانی توندوتیژی ئایینی هاتۆتە ئاراوە، هەڵگەڕانەوەیەکی سەیر لە وەزیفەی پیاوی ئایینی کوردیدا بەدیئەکەین، ئەم هەڵوێستەی یەکێتی زانایانی ئاینیش دژ بە هاوڵاتی درێژە پێدەری ئەو دیاردەیەیە، دروستبوونی ئەم حاڵەتە لە گوتار و هەڵوێستی دامەزراوەی ئایینی کوردیدا ئەمەش لە ژێر کاریگەری دوو رەهەندی سەرەکیدا بوە، یان دوو سەرچاوەی سەرەکی ئیلهام بەخشی فکری و روحی بوە بۆی، : یەکەمیان: گوتار و رۆڵی دامەزراوەی ئایینی لە دنیای عەرەبیدا

 دوەمیشیان: گوتار و فیکری ئیسلامی سیاسی

 یەکەمیان: گوتار و رۆڵی دامەزراوەی ئایینی لە دنیای عەرەبیدا

لە جیهانی عەرەبیدا ئیسلام سروشتێکی توندوتیژ ئامێزی هەبوە و وەهابییەت وەک یەکێک لە گرنگترین رێبازگە و گوتارە زاڵە ئیسلامییەکانی نێو دنیای عەرەبی دێتە ئەژمار، وەهابییەت کە دواتر وەک دیدی ستانداری مەزهەبی سوونی دنیای عەرەبی دەرکەوت کاردانەوەیەکی تووند بوو بە ئاراستەی کۆتایهێنان بە هەر دەرکەوتەیەکی مۆدێرنە لە دنیای عەرەبیدا و سەپاندنی یەک مۆدێلی دیاریکراوی ناو بیرکردنەوەی ئایینی، وەهابییەت داخستنی دەرگا بوو بەرووی بانگەشەکانی کرانەوە و پلۆرالیزمی ئایینی و عەقلانییەت و تازەگەریدا، وەهابییەت سەپاندنی نەقلانییەت و ئایینی ستانداردا و تاک رەهەندی بوو لە بیرکردنەوەی ئایینیدا، زیاتر لەوەش بە رەسمیکردنی توندوتیژی ئایینی بوو چ لە ئاستی فیزیکی و چ لە ئاستی تیۆری، ئیدی لێرەوە هیچ دیدێکی نوێ نییە نەکەوتبێتە بەر هێرشی توندوتیژانەی گوتاری ئایینی لە دنیای عەرەبیدا، رەنگە ئەو جەنگەی ئەزهەر و پیاوانی ئایینی لە سەرەتای سەدەی رابردوودا دژی بە کتێبی (اێول الحکم فی الاسلام) علی عبدالرزاق بەرپایان کرد نموونەیەکی بەرجەستەی ئەو بەرەنگاربوونەوەیە بێت، عەلی عەبدولرەزاق هیچی نەوت جگە لەوەی وتی خەلافەت دەزگا و ئەرکێکی مەدەنییە نەک ئایینی و خەلیفەش کارمەندێکی مەدەنی دەوڵەتە نەک نوێنەری خودا لەسەر زەویدا، ئیدی لەسەر ئەمە عەلی عەبدولرەزاق تەکفیرکرا و لە ئەزهەر دەرکرا، بگرە لە ژیان دەکرا و کارێکی پێکرا هەتا کۆتایی ژیانی نەیتوانی دێڕێکی تر بنوسێت، ئیدی لەوێوە هەر کەس لە دنیای عەرەبیدا دەنگێکی عەقلانی هەڵبرێبێت و خەونێکی ئازادیخوازانەی هەبوبێت کەوتۆتە بەر ئەم تەوژمەی وەهابییەت و توندترین دژایەتی کراوە، لە تەها حوسینەوە تا ئەگاتە نەجیب مەحفوز و تا ئەگاتە نەسر حامد ئەبوزەید قوربانی ئەم نەزعە شمولییەی دامەزراوەی ئایینین لە دنیای عەرەبیدا و ئەم دەزگا ئایینییە بە ناوی پارێزگاری لە ئایین و بوارنەدان بە سوکایەتی بە ئایین، هەموو خوێندنەوە و تەفسیرێکی جیاوازی بۆ ئایین لە باربردوەو یەک مۆدێلی دیاریکراوی سەپاندوە، یەکجۆر تەفسیری وەک هەقیقەتی رەهای ئایین سەپاندوە، بەمشێوەیە هەیمەنەکی فیکری گەورەی دامەزراوەی ئایینی لە دنیای عەرەبیدا سەپا.

لە قۆناغەکانی دواتردا دامەزراوەی ئایین لە جیهانی عەرەبیدا وەک هێزێکی کاریگەر لە ژیانی سیاسی و جەماری و بگرە ئابوریشدا دەرکەوت، گەلێک فاکتی گرنگ لەمەدا رۆڵیان بینی لەوانە شکستی ئەزموونی دەوڵەتی نەتەوەیی لە دنیای عەرەبیدا لە بەدیهێنانی خۆشگوزەرانی و ئازادی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی، شکستە سیاسی و سەربازییە یەک لە دوایەکەکانی عەرەب بەرانبەر بە ئیسرائیل، گەڕانەوەی گوتاری ناسیۆنالیزمی عەرەبی ( لەوانە تەوژمی میشیل عەفلەقی لە نێو ناسیۆنالیزمی عەربیدا) بۆ شوناسە ئاینییەکەی دنیای عەرەب و ناساندنی ئیسلام وەک شارستانییەت و کەلتوور و مێژوو و سەروەری عەرەب، بوونی ئیسرائیل بە شوناسێکی ئاینییەوە، ئەمانە وایانکرد گوتار و دامەزراوەی ئایینی رۆڵی گرنگ لە ژیانی سیاسی و جەماوەری دنیای عەرەبیدا ببینێت، زۆر شوێن و دنیای نا عەرەبی بخاتە ژێر ئەم کاریگەرییەوە، یەکێک لەوانەش کوردستان و ئەزموونی دەزگای ئایینییە لە کوردستاندا، لە راستیدا کاریگەری راستەوخۆ بەرجەستەی ئەم حاڵەتە لە دوای ساڵی 2003 بەدەر ئەکەوێت، ئەوکاتەی دەوڵەتی عیراق کۆتایی هات و کوردستان بە رووی بەشە عەرەبییەکەی عیراقدا کرایەوە، لەو بەشەوە هێزی چالاک و راستەقینە بریتی بوو لە هێزی ئایینی، فتوایەکی سیستانی میلۆنان مرۆڤ دێنێتە سەرشاقام، بەیاننامەیەکی زانایانی سوونە گەورەترین شڵەژانی سیاسی دروست ئەکات، گوتاری نوێژی هەینی وەک گوتار و هەڵوێستێکی سیاسی گرنگ لە کەناڵە ناسراوەکانی وەک ئەلجەزیرە و عەرەبییەوە نیشان ئەدرێت، ئەم رۆڵە گرنگەی ناوەندی ئایینی لە عیراقی عەرەبییدا بە ئاراستەیەکی سەیر رەنگدانەوەی لەسەر ناوەندی ئایینی و هەوڵویست و دیدی مەلای کورد و زانایانی ئایینی دروستکرد، لە جیاتی سەرنجی ئەو پاشکەوتوییە هەمەلایەنە بدەن کە دنیای عەرەبی تێیدا ئەژی،  لە جیاتی رەخنە لەو سەرکوتکارییە بەرفراوانەی ئازادی و عەقلانییەت بگرن کە لەسایەی دامەزراوەی ئایینی و دەسەڵاتی دیکتاتوری عەرەبییەوە بەرێوە ئەچێت، بەشێوەیەکی توند کەوتنە ژێر کاریگەریی ئەو رۆڵە گەورەیەی دامەزراوەی ئایینی لە سەرکوتکردنی ئازادی و دەستوەردان لە ژیانی سیاسییەوە دەیبینێت، خەونێکی قووڵ سەریهەڵدا تا ئەمانیش هەمان رۆڵی کاریگەری دامەزراوەی ئایینی دنیای عەرەب ببیین، وەک ئەوان زنجیرەیەک ئەمر و نەهی بەردەوام بۆ کۆمەڵگا دەربکەن، بەناوی پارێزگاری لە ئایین و قەدەغەکردنی سوکایەتییەوە دیدی خۆیان بسەپێنن ئیدی گرنگ نییە ئازادی مرۆڤی کورد بە کۆی ئەگات و عەقلانییmت و تازەگەری دەکەوێتە کوێی ئەم هەڵوێستانەوە، رۆژێک داوا دەکەن بە پێی یاسای ژمارە 2 ساڵی 1999 کار بکرێت بواری چاپکردنی ئەو کتێبانە نەدرێت دیدی رەخنەییان هەیە لە شیکردنەوەی ئایین و کەلتووری ئایینیدا، رۆژێکی تر زنجیرە درامایەکی تەلەفزیۆنی رادەگرن لەبەر ئەوەی رەخنە لە رۆڵی پیاوی ئایینی گرتوە، رۆژێکی دیکە داوای داخستنی رۆژنامەیەکی ئەهلی دەکەن و دەیانەوێ سەدان ملیۆن دینار غەرامەی بکەن ئەم هەنگاوانە هیمای مەترسیدارن و سەرەتان بۆ دەستپێکێکی خراپ لە کاریگەری دامەزراوەی ئایینی لە کوردستاندا

دووەم:گوتار و فیکری ئیسلامی سیاسی:

ئیسلامی سیاسی وەک هێزێک کە بنچینەی سیاسەتکردنی خۆی لەسەر ئایین بونیادناوە ئامانجی راستەقینە و جەوهەری ئەو سیاسەتکردن و وەرگرتنی دەسەڵاتە لە پێناو پراکتیکی شەریعەتدا، سیاسەتکردنە لە پێناو بە ئیسلامیکردنەوەی ژیان و کۆمەڵگا، بێگومان بە ئیسلامیکردنەوەش بە پرەنسیپە ستاندارد و بالادەستەکەیەوە کە مەزهەبی رەسمییە، ئیدی لێرەوە ئیسلامی سیاسی رووبەڕووبونەوەی هەموو خەونێکی تازەگەری و کرانەوە و عەقلانییەت بە وەزیفەی خۆی لە قەڵەمدەدات و لە راستیشدا ئەوە تاکە شتێکە شەرعییەت بە بوون و مانەوەی ئیسلامی سیاسی دەبەخشێت،  لێرەوە لە تەواوی دنیادا و لە جیهانی عەرەبیدا بە تایبەت، ئیسلامی سیاسی وەک هێزی دژایەتی دید و توێژینەوەی نوێ بۆ ئایین دێتە بەرچاو، وەک رەوتی بەرەنگاربوونەوەی عەقلانییەت و دەرکەوتەکانی مۆدێرنە پێناس ئەکرێت و تا ئەم ساتەش هەوڵەکان ریفۆرم و نوێبوونەوە لە ناو ئیسلامی سیاسیدا ئەنجامێکی وای نەبوە

ئەزموونی ئیسلامی سیاسی لە جیهانی عەرەبیدا نموونەیەکی بەرجەستەی بەرەنگاری ئەو هێزەیە بەرانبەر بە مۆدێرنە و دەرکەوتەکانی، بەرانبەر بە ئازادی عەقڵ و بیرکردنەوەو تەفسیرکردن، جیهانی عەرەبی لە سایەی ئیسلامییە سیاسییەکەیدا بەدرێژای چەندین دەیە شانوی تراژیدیای عەقڵ و تازەگەری بوە، شانۆی کارەساتی تیرۆری فیکری و سیاسی بوە، ئەم نەزعە توندو تیژ و شمولییەی ئیسلامی سیاسی لە ناوەڕۆکدا گوزارشتێکی قووڵە لە بەداوەتی عەرەبی و گیانی خێلەکی و سەرکوتکاری عەرەبی، ئەم گیانە توندوتیژ و شمولییە عەرەبییەش دواتر بو بە سیمای زۆربەی ئیسلامییەکانی جیهان و لە فۆرمی شەریعەت و پرەنسیپی ئایینیدا خۆی لە ناوگەلان و کەلتووری جیاوازدا پراکتیزە کردوە، یەکێتی زانایان بەخۆی بزانێت یان نا بە قووڵی کەوتۆتە ژێر کاریگەری ئەم نەزعە عەرەبییە وەهابییەی نێو ئیسلامیی سیاسییەوە و وەزیفەی خۆی لە جیاتی نوێکاری ئایینی و بەرهەمهێنانی دیدی نوێ و عەقلانی و کوردانە بۆ ئیسلام، لە سەرکوتکردنی ئازادیدا دەبینێتەوە، لە جیاتی کرانەوە بەرووی بەهاکانی مۆدێرنە و قوڵکردنەوەی گیانی لێبوردەیی و ئازادیخوازی و پلۆرالیزم سەرقاڵی سەپاندنی یەکجۆر تەفسیر و قەدەغەکردنی کتێب و بەخشینەوەی دینداری و بێدینییە بەسەر ئەم و ئەودا، ئەم هەڵویستانەی یەکێتی زانایان پێشینەیەکی چەسپاوی لەناو دامەزراوەی ئایینی کوردیدا نییە و، ناچێتەوە سەر هەڵویستی هیچ مەلا و زانایەکی رەسەنی کورد، بەڵکو ئەو هەڵویستانە کۆپییەکی ناشریینی دامەزراوە ئایینییە عەرەبییەکانە، لاسایکردنەوەیەکی بێ بەرنامەی ئیسلامی سیاسییە، دوبارەکردنەوەیەکی بێتامی هەڵوێستەکانی حارس زاری و دەستەی زانایانی سوننەی عیراقە

 یەکێک لە گرفتە قووڵ و راستەقینەکانی جیهانی ئیسلامی داخستنی دەرگای گفتوگۆ و توێژینەوەیە لە ئیسلام، بوارنەدانە بە وەرگرتنی ئیسلام و کەلتووری ئیسلامی وەک کیڵگەیەک بۆ توێژینەوەی زانستی، بەڵکو گومانگردنە لە هەر هەوڵێک کە بیەوێت ئیسلام وەک بابەتی توێژینەوە وەربگرێت و کەرەستە و موفرەداتی زانستی بۆ خوێندنەوە بەکاربهێنێت، تەمشاکردنێکی نێگەتیڤانەیە بۆ هەر ئەنجامێکی نوێی خوێندنەوە و قسەکردن لەسەر ئایین و ناوبردنی بە سوکایەتی کردن و دەرچوون لە ئایین، ئەمەش لە راستیدا تراژیدیایەکی دروستکردوە هەم بۆ جیهانی ئیسلامی و هەم بۆ هۆشیاری مرۆڤی مسوڵمان، کە بواری ئەوەی نەهێشتۆتەوە بنچینەیەکی زانستی بۆ هۆشیاری مرۆڤی مسوڵمان بینابکرێت و لەسەر بنەمای زانستی و بابەتی تەفسیری واقع و ئایین و مرۆڤ بکات.

رۆشنبیریی کوردی یەکێکە لە رۆشنبیرییە هەرە کەمتەرخەمەکان لەم بوارەدا و جگە لە هەوڵی ژمارەیەکی کەم لە رۆشنبیر نەبێت ئاوڕێکی ئەوتۆ لە گفتوگۆی زانستی دەربارەی ئایین نەداوەتەوە، دەبێت ئاماژە بەوە بکەم بەداخەوە قسەکردنی ژمارەیەک قەڵەمبدەستی بە ناو عەلمانیش لە بارەی ئیسلامەوە ناچێتە چوارچێوەی کاری زانستییەوە و کارەکانیان بە بڕیاری پێشوەخت و ئایدۆلۆژییەوە ئەنجامدراوە و هەندێکجار سیمای سەنگەرگرتن و دژایەتی پێوە دیار بوە و دەستەواژەی نەشیاویان بەکارهاتوە، ئەو جۆرە کارکردنە نەک بەشێک نەبوە لەکاری زانستی بۆ خوێندنەوەی ئیسلام، بەڵکو بوە بە بار بەسەر هەوڵە زانستییەکانەوە و گرفتی زۆری بۆ دروستکردوون، ئەگەر ئەمە گرفتێکی رۆشنبیری کوردی بێت لەمەڕ قسەکردن لەسەر ئیسلام ئەوا گرفتێکی دیکەمان ئەوەیە کە رۆشنبیریە جدییەکانیشمان ئاوڕی پێویستیان لە خوێندنەوەی ئایین نەداوەتەوە، بگرە رۆشنبیری وامان هەیە کە نزیکەی دوو دەیە دەنوسێت و کار ئەکات تا ئێستاش تاکە یەکجاریش دیدی خۆی بۆ پرسێکی گرنگ و هەستیاری وەک ئایین نەخستۆتە روو، تا ئێستاش دید و تەفسیری بۆ ئایین جیاواز نییە لەو مرۆڤانەی عەوامانە ئیسلامیان قەبوڵکردوەو تەبەنی ئەکەن.

ئەم هەوڵەی رۆژنامەی هاوڵاتی بۆ کردنەوەی تەوەرەیەکی گفتوگۆکردن لەبارەی ئیسلامەوە هەنگاوێکی گرنگە بە ئاڕاستەی خوڵقاندنی گفتوگۆی زانستی و بابەتی لە بارەی ئیسلامەوە، بەڵام بەداخەوە دیسانەوە ژمارەیەک لە ناوەند و دەزگای ئایینی کردنەوەی ئەم تەوەرە و بابەتەکانیان بە سوکایەتی و هێرش بۆسەر ئیسلام لە قەڵەمدا، بێ ئەوەی پێمان بڵێن سوکایەتی چییە؟ ئایا دید و خوێندنەوەی جیاواز بۆ چەمکە بنەرەتییەکانی ئیسلام سوکایەتییە؟ ئایا نوێکردنەوەی هۆشیاری مرۆڤ بەرانبەر جەوهەر و سروشتی ئایین و میتۆدی مامەڵەکردن لەگەڵ دەقی ئایینیدا سوکایەتییە؟

 هەر مێژووی ئیسلام خۆی بەرهەمهێنەری دەیان تێگەیشتنی جیاوازە بۆ هەموو پرەنسیپە بنچیینەییەکانی ئایین، لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی ئیسلامەوە زنجیرەیەک تێگەیشتنی جیاواز بەرهەمهاتوە و خودی دەقی ئایینی خراوەتە نێو چوارچێوەی جەدەلە عەقلانی و مەعریفییەکانەوە، عەقلڕَ و پرسیاری عەقلانیانەی مرۆڤ کاراییەکی گەورەی بەسەر هۆشیاری مرۆڤی مسوڵمانەوە هەبوە و ئەم پرۆسەیەش لە مێژوی ئیسلامدا تا سەدەی چوارەمی کۆچی خایاندوە، لە مێژووی ئیسلامدا ئیبن روشد بە دوا سەنگەری موقاوەمەتی فەلسەفە و عەقلانییەت دادەنرێت و، لە دوای ئیبن روشد و تەکفیری غەزالی بۆ فەلسەفە ئیدی مەشخەڵی عەقلانییەت و فەلسەفە خامۆش ئەبێت و بیری سەلەفی جیهانی ئیسلامی داگیرئەکات، ئەگەر باس لە مێژووی پرشنگدار بکرێت لە شارستانییەتی ئیسلامیدا ئەوا بێگومان ئەو مێژوەیە کە عەقلانییەت و پرسیاری مرۆڤ ئامادەبوون، کە ئیسلام وەک بابەتێکی گرنگ گفتوگۆی عەقلانی و زانستی لە بارەیەوە ئەنجامدراوە و ئەمەش سەرەنجام فرە تێگەیشتنێکی بەردەوامی خولقاندوە، بۆتە هۆی دروستکردنی هەمە رەنگیی و دەوڵەمەندییەکی گەورە لە مێژووی ئیسلامیدا، جەدەلی عەقلانی و زانستی لە بارەی ئیسلامەوە شارستانییەتی ئیسلامی دەوڵەمەند کردوە، بگرە خودی ئەم وزە عەقلانییەی مرۆڤی مسوڵمان شارستانییەتی ئیسلامی بینا کردوە، ئەوەشی شارستانییەتی ئیسلامی روخاند ئەو جبە درێژە بیرکورتانەبوون بە ناوی پاراستنی ئایین و پیرۆزییەکانییەوە دەرگای هەموو گفتوگۆیەکی زانستی و عەقلانییان لە بارەی ئایینەوە داخست و سەرەنجام جیهانی ئیسلامییان غەرقی ئەو پاشکەوتوییە فیکری و سیاسی و رۆشنبییری و ئابوورییە و کۆمەڵایەتییە کرد کە ئێستا پێوەی دەناڵێنێت و گیرۆدەیە، ئێستای جیهانی ئیسلامی وەک هاشم ساڵح دەڵێت تاریکترە لە تاریکترین لەحزەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەوروپا.

لە مێژووی ئیسلامیدا تێگەیشتنی زۆر جیاواز و فرە بۆ چەمکە بنەرەِتییەکانی ئیسلام بەرهەمهاتوە و بە سوکایەتیش لە قەڵەمنەدراوە، بۆ نموونە چەمکی خودا، زاتی خودا یەکێکە بەڵام تێگەیشتنی مرۆڤ لە خودا هەزار، هەزاران تێگەیشتنی جیاواز بۆ زاتی خودا بەرهەمهاتووە، ئەو تێگەیشتنەی لای ئیبن عەرەبی هەیە دەربارەی خودا لەگەڵ ئەوە تێگەیشتنەی لای ئەبو حەسەنی ئەشعەری هەیە بەس زاتی خودایان یەکێکە، ئەو تێگەیشتەی لای سۆفییەکی گەورەی وەک مەنسوری حەللاج هەیە لەگەڵ ئەوەی لای شافعی هەیە جیاوازییان ئاسمان و رێسمانە، لای حەللاج تێکەڵییەکی بێ سنوور لە نێوان مرۆڤ و خوداد بەدیهاتوە حەللاج باوەڕی تێکەڵبوونی خود و خودا هەیە، ئەو بێ پەروا ئەڵێت(( مزجت روحک فی روحی. . کما تخرج الخمرە بالماء و الزالال. . . فڕژا مسک شی مسنی. . فاژا انت انا فی کل حال)) هەروەها دەڵێت:(( انا من اهوى و من اهوى انا. . . نحن رحان حللنا بدنا. . . فاژا ابێرتنی ابێرته. . . و اژا ابێرته ابێرتنا))((ر. ا. نیکلسون، الێوفیە فی الاسلام، ترجمە و علق نورالدین شریبە، الناشر الخاجنی، مێر، السنە 1951، ێ 102)) من ئەوکەسەم ئارەزووی دەکەم، ئەو کەسەی ئارەزووی دەکەم منم، ئێمە دووگیان بووین چوینە ناو یەک لاشە، ئەگەر من ببیینی ئەوت بینیوە، ئەگەر ئەو ببیینی ئێمەت بینیوە ئەمەش لە رێبازگەی حەللاجدا بە حلول ناسراوە،  عارف و خوداناسی گەورە جەلادەددینی رۆمی لەمەڕ خودا دەڵێت (( اللە ساقینا، و الله خمرنا. . . اللە یعلم ای حب حبنا)) ( نیکلسون، الێوفیە فی الاسلام، ێ 102))

 ئایا ئەم تێزە حەلاج سوکایەتییە بە زاتی خودا و شکاندنی سنوورەکانە؟ ئایا کەس جورئەتی ئەوە ئەکات بڵێت حەزرەتی جەلادەددینی رۆمی بێ رێزی بەرانبەر زاتی خودا کردوە کاتێک دەڵێت( اللە ساقینا اللە خمرنا)، بەپێی پێشنیارەکەی زانایانی ئایینی بێت دەبێت مەنسوری حەللاج مەحکەمە بکەین و سزای بدەین، دەبێت جەلادەددینی رۆمی بهێنینە بەردەم داگا و پێی بڵیین تۆ ئەبێت سزا بدرێیت، پێی بڵێین تۆ وتەی پێچەوانەی فەرموودەکانی پێغەمبەرت بڵاوکردۆتەوە و ئادابی گشتیت پێشێلکردوە، ئەمە لە کاتێکدا جەلادەددین سوفیی و عارف و عاشق و خوداناسێکی گەورەی مێژووی ئیسلامە و بوونی ئەو شانازییە بۆ هەموو کەلتووری ئیسلامی و ئەو بەتەنها خۆی قوتابخانەی عەشق و ئەوینداری حەقیقەتە، حەلاجیش کەسێکە نەک دۆستەکانی بەڵکو دوژمنەکانیشی خۆیان لە باسی گەورەیی و فەزیلەتی حەلاج نەدزیوەتەوە و باسیان لە گەورەیی و پایەی ئیمانداری ئەو کردوە، زۆربەی زانا حەنبەلییەکان لە گەورەیی و ئیمانداری حەللاج دواون، تەنانەت قازی گەورەی شافیعیەکان لەبەغدا ئیبن سورەیج دانی بەوەدا ناوە کە حەللاج خواناسێکی گەورەیە و پایەیەکی ئیمانی بەرزی هەیە.

، ئەم تەوژمە بەردەوام ببو، سێ سەد ساڵ دوای شەهیدکردنی حەللاج، ئیبن عەرەبی دێت و خەونی پاوانخوازی حەقیقەت و رەوایەتی بۆ ئاینێکی دیاریکراو کۆتایی پێدێنێت، لای ئیبن عەرەبی جەوهەری ئایینەکان گرنگە کە عەشقە، عەشق یەک شتە و عاشقان جۆراوجۆر و فرەن، عەشق یەکە و ئەو ریگایانەی عاشق ئەیگرێتە بەر هەزارانن، ئیبن عەرەبی دەڵێت: لقد ێار قلبی قابلا کل ێورە. . فمرعى لغزلان و دیر لرهبان. . و بیت لاوپان و کعبە گواف. . . والواح توراە و مێحف قران. . اژین بدین الحب، انی توجهت. . رکائبه، فالحب دینی و ایمانی . . . انا اسوە البشر هند و اختها. . . و قیس و لیلى، پم می غیلان)) دڵی ئیبن عەرەبی وەرگری هەموو وێنەیەکە، لەوەڕگای ئاسکان و دێری روهبانە، لە یەکاتدا هەوارگەیە بۆ مەعبەدی بتخانە و کەعبەی تەوافکەران، بۆ تابلۆکانی تەورات و لاپەرەکانی قورئان،  تەنها خۆشەویستی ئایین و باوەڕی ئیبن عەرەبییە، ئەمە بەرجەستەکردنی تەواو پلۆرالیزم و رێژەیبوونی حەقیقەتە، تەماشکردنی خۆشەویستییە وەک بنچینەی راستەقینەی ئایین، هەموو ئایینەکانیش تەنانەت بت پەرستیش خۆشەویستی نێوان پەرستراو و پەرستشە، عەشقە، بەر لە ئیبن عەرەبیش حەلاجیش باسی یەکێتی ئایینەکانی کردوە،  زیاتر لەمە حەللاج جیاوازی نابینێت لە نێوان کوفر و ئیماندا لەو ئاستەدا کە هەردوکیان،  بەرهەمی ویستی خودان، حەللاج دەڵێت ( (ئەوەی جیاوازی بکات لە نێوان کوفر و ئیماندا ئەوە کوفری کردوە))( بروانە، الحلاج، الگواسین(مناجیات) الامد للگباعە، 1992، بغداد، ێ102)حەلاج لای وایە کوفر و ئیمان هەردوکیان دوو دیاردەن بەرهەمی ویست و ئیرادەی خودان لە گەردووندا، بوونی کوفر وەک بوونی ئیمان بەرهەمی ویست و ئیرادەی خودایە، بۆیە ئەو کەسەی دژایەتی کوفر بکات دژایەتی ویستی خودای کردوە

 ئەمە جگە لە تیۆری یەکێتی بوون( وحدە الوجود) لای هەر یەک لە ئیبن عەرەبی و حەلاج، رانانی هەندێک لە تیۆر و تێزەکانی هەر یەک لە حەلاج و ئیبن عەرەبی کاتی زۆری دەوێت و بواری ئەم نوسینە نییە، بەڵام لێرەدا دەپرسین ئایا ئیبن عەرەبی سوکایەتی کردوە و بابەتی دژ بە ئایینی بڵاوکردۆتەوە کاتێک دەڵێت دڵی من هەوارگەی مەعبەدی بتخانە و لاپەرەکانی تەوراتە؟ یان کاتێک باس لە تیۆری یەکێتی بوون ئەکات؟ ئەگەر بۆ چرکەیەک بە پێی پێشنیارەکەی مەلاکانبکەین دیسانەوە دەبێت مەحکەمەی ئیبن عەرەبی بکەین و داوای پێنج سەد ملیۆن دیناری لێ بکەین، دەبێت بە ئیبن عەرەبی بڵێین تۆ سنوورت بەزاندوەو ئادابی گشتیت پێشێل کردوە، ئەمە شتێک بە تەواوی وەک گوتاری خەلیفە خۆسەپێن و مەلا بەرژەوەندخوازەکانی خەلافەتی عەباسی وایە، ئەمەش نەک هەر مەترسیدارە بەڵکو زۆر کۆمیدی دەکەوێتەوە، لە مێژووی ئیسلامدا ئیبن عەرەبی خۆرێکی ئاوا نەبوە و هەمیشە جوانی و رووناکی بە هەموو لایەک دەبەخشێت، ئیبن عەرەبی قوتابخانەی گەورەی عەقڵ و عیرفانە و خۆرئاوا پێش جیهانی ئیسلامی سوودی لێوەرگرتوە

 ئەمڕۆ دوای تێپەربوونی چەندین سەدە بەسەر مێژوە سەرتاییەکانی ئیسلامدا بە روونی ئەوە دەبینین کە چ جەدەلێکی گەورەی فیکری و عەقلانی لە بارەی ئیسلامەوە بەرێوە چوەو پیاوە عەقلانی و مرۆڤدۆست و ئازادیخوازەکان چ رەنجێکیان کێشاوە، سەدان نموونە و بەڵگەی جیاوازی گەورەمان لە بەردەستدایە، کە خودی بیرمەندو پیاوەگەرەکانی مێژووی ئیسلام بەرهەمهیان هێناوە، لە مێژووە سەرەتاییەکانی ئیسلامدا گفتوگۆ دەربارەی هەموو مەسەلە بنچینەییەکانی ئیسلام کراوە، گفتوگۆ دەبارەی خودا و پەیوەندی بە مرۆڤەوە، پەیوەندی نێوان ئیرادەی خواو ئیرادەی مرۆڤ، دادپەروەری ئیلاهی، سیفاتەکانی خوا، عەقڵ و نبوەت، ئەقڵ و وەحی، خالق و مەخلوق، حەقیقەتی ئیلاهی لە نێوان ئیسلام و ئایینەکانی دیکەدا، هەموو ئەمانە بابەتی سەرەکی گفتوگۆ و بیرکردنەوە بوون، بەراستی کارەساتە سەدان ساڵ لەمەو پێش و لەسەرەتای مێژوە زێرینییەکانی ئیسلامدا ئەم گفتوگۆیانەئەنجامدرابێت ئەمڕۆ بە سوکایەتی بە موقەدەس لە قەڵەم بدرێت داوای سزادان بکرێت، دەبێت هەموومان ئەو راستییە بزانین لەحزەی زیندوو لە مێژوی ئیسلامدا بێگومان ئەو لەحزەیە بووە کە دەرگای گفتوگۆ دەربارەی هەموو چەمکە بنەڕەتییەکانی ئایین کراوە بووە،  بێ سڵەمینەوە گوزارشت و تێگەیشتنی جیاواز بۆ بابەت و مەسەلەکان خراوەتە روو، بەڵام کاتێک لەسەدەی چوارەمی کۆچییەوە بەناوی سوکایەتیکردن بە ئیسلام و کافر بوونەوە ئەم گفتوگۆیانە کۆتایی پێهێنرا و هەموو دەنگێکی جیاواز تەکفیر کرا، غەزالی لەسەر دوو بنەما فەلسەفەی تەکفیر کرد( ئەو دووبنەمایەش یەکەمیان ئەوەیە فەیلەسوفەکان دەڵێن گەردوون ئەزەلییە و دوەمیشیان فەیلەسوفەکان دەڵێن خودا گشت ئەزانێت نەک بەش ) لەم تەکفیرەی غەزالییەوە فەلسەفە لە جیهانی ئیسلامیدا کەوت و هەڵنەسایەوە، ئیدی جیهانی ئیسلامی پێویست بوو سەدان ساڵ تاریکی ببڕێت و خۆی بۆ مێژوویەکی تاریک و خوێناوی و پر لە سەرکوتکردن ئامادە بکات، مێژوویەک کە ئەوەی پێ بڵێی ئازادی قسەکردن و تەفسیر کردن تیایدا نەبوو، مێژوویەک کە زوڵم و جەهل و توندوتیژی بەسەریدا زاڵ بوو، دەرگای عەقلانییەت و ئازادی قفڵدرا، کتێبەکەی بیرمەندی ناسراوی موعتەزیلە قازی عەبدولجەبار لەسەر تەئویلی قورئان لە ساڵی 951 زاینی و بە بڕیاری خەلیفەی عەباسی قەدەغە کرا، ئەم قەدەغەکردنە هەزار ساڵی رەبەقی خایاند، رێک دوای هەزار ساڵ ئەو کتێبە لە ساڵی 1951 زاینی سەری دەرهێناو لە یەمەن چاپکرا، ئەو تاریکیییە تا ئێستاش درێژەی هەیە، تا ئیستاش دەنگێک لە نێو ئەو تاریکییەوە پێمان دەڵیت ئازادی قسەکردن و تێگەشتنی جیاواز لەبارەی ئایینەوە قەدەغەیە، سوکایەتیکردنە، پێویستە سزای شەرعی و یاسایی بدرێن، ئەم دەنگە خولقێنەری دەیان کارەساتی گەورە بووە لەمێژووی ئیسلامدا، لەسەروو هەمووشیانەوە بێ مانا و بێ ناوەرۆککردنی ئازادی، چەندێک ئەو دەنگە چالاک بێت هێندە ئازادی پاشەکشە دەکات، هەموو ئەو کارەسات و گرفتە گەورانەی کە لە سەرانسەری مێژووی ئیسلامیدا کەڵەکە بوون و بوون بە سەرچاوەی یەکەم بۆ پاشکەوتوییەکی ژیاری هەمەلایەنە لە بنەڕەتەوە لە سەرکوتکردن و نەمانی ئازادییەوە سەرچاوە ئەگرن، لەدوای سەدەی چوارەمی کۆچی و شکستی باڵی عەقلانی و فەلسەفی و عیرفانی مێژوی ئیسلامەوە ئیدی ئازادی قسەکردن و گفتوگۆ دەربارەی ئایین حەرامکراو تاک رەهەندی لە بیرکردنەوەی ئاییندا کۆی پانتایی بیرکردنەوەی مرۆڤی مسوڵمانی دەربارەی ئایین داگیرکرد، بەمەش دنیایەکی دوگما بەرهەمهات، دنیایەک بەردەوام بانگەشە بۆ دیاریکردنی سنورەکانی ئازادی ئەکات نەک فراوانکردنی ئازادی، بانگەشە بۆ حەقیقەتی رەها دەکات نەک هەقیقەتی رێژەیی، بانگەشە بۆ مۆدێلی ستانداری ئایینی ئەکات نەک فرە مۆدێلی، قسەلەسەر پابەندبوون ئەکات نەک یاخی بوون، داوای نەقلانییەت نەک عەقلانییەت، خەون بەکۆمەڵگایەکی یەکڕەنگ و یەک دینەوە ئەبینێت نەک کۆمەڵگایەکی فرە رەنگ و فرە دیین، هەموو ئەمانەش جیهانی ئیسلامییان گەیاندە دۆخێک کە لە لوتگەی پاشکەوتووییەکی هەمەلایەنەدا بژی، ئەمڕۆ دوای تێپەربوونی چەندین سەدە و چەندین ئەزموونی مەترسیدار کەچی هەمان خەون و هەمان تێز و هەمان ئەزموون بەشێوەیەکی کارا خۆیمان نیشان ئەدات، ئەیەوێت بەناوی سوکایەتیکردنەوە دەرگای گفتوگۆی ئازادانەو کراوە دابخات، دەیەوێت سەرەتایەک بکاتەوە کە ئیدی مرۆڤی ئێمە نەتوانێت تەعبیر لە خۆی و هزرو بیرکردنەوەی خۆی بکات، دەبێت ئەو راستییە بزانین کەسێک لانیکەمی خەونی زانستی و بەرهەمهێنانی مەعریفەی هەبێت وشەی سوک و بریندارکەر بەرانبەر هیچ مرۆڤێک بەکارناهێنێت چ جای بەرانبەر بە خودا و پیرۆزییەکانی ئایین، چونکە لە بنەڕەتدا هێرش و تانەوتەشەر و سوکایەتی بەشێک لە پێداویستییەکانی کاری زانستی و بەرهەمهێنانی مەعریفە پێکناهێنێت، بەڵام سزادان و قەدەغەکردنی گفتوگۆ و داوای داخستنی رۆژنامە بەناوی بەرگریکردن لە پیرۆزییەکان و سوکایەتیکردن و بە ناوی تێکدانی ئادابی گشتییەوە، رۆڵێکی خراپ ئەگێڕێت بۆ ئازادی، بۆ ئازادی گفتوگۆکردن و بەرهەمهێنانی دید و تێگەشتنی جیاواز دەربارەی هزری ئایینی و چەمک و بابەتە سەرەکییەکانی ئایین و یەک مۆدێلی دیاریکراو دەربارەی ئایین ئەسەپێنێت

ئەم هەوڵەی بەرێزانی مەلاکان هەنگاوێکە بە ئاڕاستەیەکی خراپدا، سەرەتایەکە بۆ بەریەککەوتنی مەلا و رۆشنبیر، باشترە مەلاکانئاوڕ لەو کەلتوورە عەقلانی و مرۆڤدۆستییەی مێژووی ئیسلام بداتەوە کە بە رەنج و فیداکاری پیاوەگەورەکانی مێژووی ئیسلام بەرهەمهاتوە و گیانی ئازادیخوازی و لێبوردەیی و فرەیی ئایینی پەرەپێبدا و بڵاوبکاتەوە نەک داوای داخستنی رۆژنامەکان و سزادانی نوسەران بکات، باشترە لەسەر رێڕەوی حەزرەتی مەولانا خالیدی نەقشبەندی و مەلای گەورەی کۆیە و مامۆستا عەلادین سوجادی بن و خەمی بەدیهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پێشکەوتنی زانست و گەشەپێدانی کەلتوور و رۆشنبیری نەتەوەدا بن نەک خوازیاری دووبارەکردنەوەی رۆڵی مەرجەعە ئایینییە عەرەبییەکان بن کە کۆمەڵگاکانی خۆیانیان توشی دەیان قەیران و گرفتی بێ چارەسەر کردوە، لە جیاتی کەڵکەڵەی پێشکەوتن و زانستخوازی هۆشیاری مرۆڤی عەرەبییان بە بابەتگەلی وەک ( میکی ماوس) و

 ( شیردانی گەورە) و شتی بێ ماناوە سەرقاڵکردوە.

Omed76@gmail. com

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.